ሳይንስ ዝም በሚልበት ቦታ የሚሰማው የራእይ ድምጽ፡ በፈክር አል-ዲን አል-ራዚ ትርጓሜ የሰው ልጅ አፈጣጠር ተዓምራት

መግቢያ፡ በአእምሮ ድንበር ላይ ያለ ጥያቄ

የሰው ልጅ በአእምሮ መሪነት የአጽናፈ ዓለምን መጽሐፍ ማንበብ ከጀመረበት ጊዜ አንስቶ እጅግ ጥልቅ የሆነውን ጥያቄ ሁልጊዜ ራሱን ሲጠይቀው ቆይቷል፡ እንዴት ነው ወደ ህልውና የመጣሁት? ይህ ጥያቄ ከሱመራውያን ሰሌዳዎች እስከ ግሪካውያን ፈላስፎች፣ ከህዳሴው ዘመን የሥነ-አካል ተመራማሪዎች እስከ ዘመናዊው የጄኔቲክ ቤተ-ሙከራዎች ድረስ የሚዘልቅ ሰፊ የማወቅ ጉጉት ሰንሰለት ትኩረት ነው። ሆኖም ጥያቄው ምንም እንኳ በቤተ-ሙከራ ገበታዎች፣ በማይክሮስኮፕ ሌንሶችና በጂን ቅደም-ተከተል ካርታዎች ላይ መልስ ቢፈልግም፣ እጅግ ትክክለኛው መልስ የተደበቀው በሙከራ ቱቦም ሆነ በስታቲስቲክስ ሰንጠረዥ ውስጥ አይደለም። የሰው ልጅ አፈጣጠር ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው ተዓምር ነው፤ ተዓምርም ሳይንስ የሚቆምበት ድንበር ነው። ሳይንስ ዝም በሚልበት፣ የመለኪያ መሣሪያዎች አቅም በሚያንሳቸውበት፣ ንድፈ-ሐሳቦችም “ገና አናውቅም” እያሉ ወደ ጎን በሚሉበት በዚያው ነጥብ ላይ የራእይ ድምጽ ይሰማል። ከዘመናት በፊት ይህን ድምጽ በላቀ ግልጽነት ከሰሙት አንዱ ታላቁ እስላማዊ ሊቅ ፈክር አል-ዲን አል-ራዚ ነበር። እርሳቸው “መፋቲሁል ጋይብ” በተሰኘው ታላቅ ትርጓሜያቸው ውስጥ ስለ ሰው ልጅ አፈጣጠር ደረጃዎች የሰጡት ትንታኔ የጥንታዊ ሙፈሲር ብቻ ሳይሆን ዘመኑን እንደበለጠ የፅንስ ጥናት ባለሙያ እስክሪብቶ የተቀረጸ ይመስላል። አል-ራዚ በራእይ መሪነት አእምሮን ሳይንስ ገና ያላገኛቸውን እውነቶች ከዘመናት በፊት በቁርአንና በትርጓሜው እንዴት እንደተቀረጹ አንባቢው እስኪያስደንቅ ድረስ ከፍ ወዳለ ቦታ ወሰዱት።

የራእይ ቋንቋ፣ የአእምሮ ትርጓሜ፡ የመፋቲሁል ጋይብ ዘዴ

ፈክር አል-ዲን አል-ራዚ በትርጓሜ ባህል ውስጥ “ምክንያታዊ ትርጓሜ” (ተፍሲር ቢል-ራእይ) ትምህርት ቤት ታላላቅ ተወካዮች አንዱ ነው። እርሳቸው ከትውፊት የተላለፈውን እውቀትና አእምሮን በፍጹም እንደ ተቀናቃኝ አያዩም፤ ከዚህም በተቃራኒ አእምሮን ለትውፊት እውቀት አገልግሎት አድርገው በማቅረብ የትውፊቱን ጥልቀቶች በእሱ ይከፍታሉ። “መፋቲሁል ጋይብ” ስሙ እንደሚያመለክተው “የሩቁ ምስጢሮች ቁልፎች” ማለት ሲሆን አል-ራዚም በዚህ ሥራቸው ውስጥ የሩቁን እውነታዎች በአእምሮ ብልጭታዎች ለማብራት ይጥራሉ። ለእርሳቸው የቁርአን አእያት ለምእመናን ብቻ የሚነገሩ የታሸጉ ምስጢሮች ብቻ ሳይሆኑ አእምሮውን የሚጠቀም ማንኛውም ሰው ሊያሰላስልባቸው የሚችላቸው ጥልቅ ምልክቶች ናቸው። ይህ ዘዴ በተለይ እንደ ሰው ልጅ አፈጣጠር አይነት አካላዊና ከአካል በላይ የሆኑ ልኬቶች ባሉት ጉዳይ ላይ ሙሉ ግርማውን ያሳያል። አል-ራዚ የአፈጣጠር አእያትን ሲተረጉሙ በዘመናቸው የነበረውን የሥነ-አካልና የህክምና እውቀትም ይጠቀማሉ፤ ነገር ግን በሳይንስ መረጃዎች ብቻ ፈጽሞ አይወሰኑም። በእያንዳንዱ ባዮሎጂያዊ ደረጃ ከመስተዋቱ በስተጀርባ ያለውን መለኮታዊ ኃይል፣ ጥበብና ምህረት ይመለከታሉ። ከዚህ አንጻር የእርሳቸው ትርጓሜ ደረቅ ሳይንሳዊ ማብራሪያ ሳይሆን አእምሮ፣ ትውፊትና ልብ አብረው የሚጓዙበት የእውነት ጉዞ ነው።

የመጀመሪያው ማቆሚያ፡ ኑጥፋህ – የተነጠረ ጥራት ምስጢር

አል-ራዚ የሰው ልጅ በእናቱ ማህጸን ውስጥ ያለውን ጉዞ ሲተርኩ ከሱረቱ አል-ሙእሚኑን የሚከተሉትን አእያት ማዕከል ያደርጋሉ፡ “እኛም ሰውን ከሸክላ ከተነጠረ ጥራት (ሱላላህ) በእርግጥ ፈጠርነው። ከዚያም በተጠበቀ መርጊያ ውስጥ የፍትወት ጠብታ (ኑጥፋህ) አደረግነው። ከዚያም ጠብታዋን የረጋ ደም (ዐለቃህ) አደረግን፤ የረጋውንም ደም ቁራጭ ሥጋ (ሙድጋህ) አደረግን። ከዚያም ሙድጋህን አጥንቶች አድርገን ፈጠርን፤ አጥንቶቹንም ሥጋ አለበስን። ከዚያም ሌላ ፍጥረት አድርገን አስገነባነው። ከሰዓሊዎች ሁሉ በላጭ የሆነው አላህ በጣም ላቀ።” (አል-ሙእሚኑን 12-14)። ይህ የአእያት ሰንሰለት የሰውን አፈጣጠር እንደ ሲምፎኒ ደረጃ በደረጃ ይተርካል። አል-ራዚ ደግሞ እያንዳንዱን ዜማ ለየብቻ እንደሚመረምረው የሙዚቃ ሊቅ ጥንቃቄ ይተረጉሙታል።

ኑጥፋህ የሚለው ቃል በቃሉ “ትንሽ ውሃ፣ ጠብታ” ማለት ቢሆንም አል-ራዚ በተለይ “ሱላላህ” (የተነጠረ ጥራት) ለሚለው አገላለጽ ልዩ ትኩረት ይሰጣሉ። ለእርሳቸው ኑጥፋህ ተራ የፈሳሽ ጠብታ ሳይሆን የሰው ልጅ አጠቃላይ ባዮሎጂያዊና ጄኔቲካዊ አቅም የተቀመጠባት መለኮታዊ መርሃ-ግብር ተሸካሚ ናት። ዓይን ሰማያዊ ወይም ቡናማ ይሆን እንደሆነ፣ ቁመት ረጅም ወይም አጭር እንደሚሆን፣ ባህሪ ለስላሳ ወይም ጠንካራ እንደሚሆን፣ አልፎ ተርፎም ለተወሰኑ በሽታዎች ያለው ተጋላጭነት... እነዚህ ሁሉ ባህሪያት በዚያች አንዲት ጠብታ ውስጥ ተደብቀዋል። በዚህ ነጥብ ላይ አል-ራዚ እውነተኛው ፈጻሚ የባዮሎጂ ምክንያቶች አለመሆኑን ያጽንኦታሉ፤ እውነተኛው ፈጣሪ አላህ ነው። “የተነጠረ ጥራት” የሚለው አገላለጽ ከአፈር የሚመነጩ ንጥረ-ነገሮችና በምግብ አማካይነት ወደ ሰው አካል የሚደርሱ ንጥረ-ነገሮች እንዴት በመለኮታዊ ምርጫና ማጣሪያ ሂደት ውስጥ እንደሚያልፉ ይገልጻል። ልክ አንድ ኬሚስት እጅግ ንጹህ የሆነውን ጥራት እንደሚያጠራ ሁሉ አላህ የሰውን ጥሬ እቃ ደረጃ በደረጃ እያነጻ ወደ ኑጥፋህነት ይቀይረዋል። ዘመናዊው ጄኔቲክስ ስለ ዲ.ኤን.ኤ ባለአራት ፊደል ኮድ (A, T, G, C) ሲናገር፣ አል-ራዚ ከዘመናት በፊት የሰጡት ይህ ትርጓሜ በአንዲት ጠብታ ውስጥ የዘረ-መል መረጃ መሸከምን “መለኮታዊ ፕሮግራም” አድርጎ ይገልጸዋል። እዚህ ላይ የአእምሮ ሥራ ምክንያቶችን መከታተል ቢሆንም ከምክንያቶቹ በስተጀርባ ያለውን እጅ ለማየት መጣር ነው። ይህ ሙሉ በሙሉ የማስተዋል (ባሲራህ) ሥራ ነው።

ሁለተኛው ማቆሚያ፡ ዐለቃህ – ተጣብቆ የሚንጠለጠል፣ የደም እባጭ የሆነ፣ እንዝርትን የሚመስል አካል

የዐለቃህ ደረጃ በአል-ራዚ ትርጓሜ ውስጥ የተለየ ጥልቀት ያገኛል። ዐለቃህ የሚለው ቃል በአረብኛ ሦስት መሰረታዊ ትርጉሞች አሉት፡ “ተጣብቆ የሚንጠለጠል ነገር”፣ “የረጋ ደም” እና “እንዝርት”። አል-ራዚ እነዚህን ባለብዙ ሽፋን ትርጉሞች ሲተረጉሙ ሦስቱም ትርጉሞች በዚያ ወቅት ካለው የፅንሱ ሁኔታ ጋር እንዴት በሚያስደንቅ ሁኔታ እንደሚገጣጠሙ ያስረዳሉ። በመጀመሪያ፣ የተዳቀለው እንቁላል በፋሎፒያን ቱቦ በኩል አልፎ ወደ ማህጸን ይደርሳልና ከማህጸኑ ግድግዳ ጋር “ተጣብቆ ይንጠለጠላል”። ዘመናዊው ኢምብሪዮሎጂ ይህን ሂደት “ኢምፕላንቴሽን” ይለዋል። የአል-ራዚ “ተጣብቆ መንጠልጠል” ላይ ያላቸው አጽንኦት በትክክል ይህንን የኢምፕላንቴሽን ክስተት ይገልጻል። በሁለተኛ ደረጃ፣ ፅንሱ በዚህ ደረጃ ላይ እንደ አንድ ጥቅጥቅ ያለ የደም እባጭ መልክ አለው፤ ከውጭ ሲታይ ቅርጽ የሌለውን ጥቁር ቀይ ጅምላ ይመስላል። በሶስተኛ ደረጃ፣ በዚህ ደረጃ ላይ ያለው የፅንሱ ውጫዊ ገጽታ እንዝርትን በሚያስደንቅ ሁኔታ ይመስላል። በአል-ራዚ ዘመን ማይክሮስኮፕ አለመኖሩን ስናስብ ይህን ንጽጽር ማድረግ የቻሉት በራእይ ብርሃን ብቻ ሊሆን ይችላል። በዚህ ደረጃ ላይ አል-ራዚ ሰው አሁንም ቅርጽ የሌለው ጅምላ መሆኑን ነገር ግን በዚህ ጅምላ ውስጥ የዕጣ ፈንታ ስውር ዕቅድ እየሠራ መሆኑን ይገልጻሉ። ይኸው ዕቅድ እያንዳንዱ የሰውነት ክፍል የት እንደሚቀመጥ፣ ምን ተግባር እንደሚወስድና መቼ እንደሚነቃ የሚወስን ነው። ይህ የአል-ራዚ ትርጓሜ ዘመናዊው ኢምብሪዮሎጂ “የህዋስ ልዩነት” የሚለው ሂደት በመለኮታዊ አደራ እንደሚመራ ያሳያል።

ሦስተኛው ማቆሚያ፡ ሙድጋህ – በታኘከ የሥጋ ቁራጭ ላይ ያለው መለኮታዊ ጥልፍ

የሙድጋህ ደረጃ ሦስተኛው ታላቅ የአፈጣጠር ምዕራፍ ነው። ሙድጋህ “የታኘከ ሥጋ” ማለት ነው። አል-ራዚ ይህ ቃል የፅንሱን በዚያ ደረጃ ላይ ያለውን የተከፋፈለ፣ ልክ የጥርስ ምልክቶች ያሉትን ገጽታ እንደሚያመለክት ይናገራሉ። እርሳቸው እንደሚሉት ፅንሱ በሙድጋህ ደረጃ ላይ ልክ ጥርሶች ምልክታቸውን እንዳሳረፉበት ማስቲካ ቁራጭ ገብጥ ያለና ወጥ ያለ ነው። ይህ መግለጫ ዘመናዊው ኢምብሪዮሎጂ በአራተኛው ሳምንት አካባቢ ከሚያገኛቸው ሶማይትስ አፈጣጠር ጋር በትክክል ይገጣጠማል። ሶማይትስ የአከርካሪ አጥንቶችን፣ የጎድን አጥንቶችን፣ ጡንቻዎችንና የቆዳ ታችኛውን ንብርብሮች የሚፈጥሩ የተከፋፈሉ መዋቅሮች ናቸው። በማይክሮስኮፕ ስር ሲታዩ በፅንሱ ጀርባ በኩል የተሰለፉት እነዚህ መዋቅሮች በእውነት የጥርስ ምልክቶችን የሚመስል ገጽታ ያቀርባሉ። አል-ራዚ ከዘመናት በፊት ያቀረቡት ይህ መግለጫ የቁርአን ተአምራዊ ዘይቤና የትርጓሜው ጥልቀት ሕያው ማስረጃ ነው። በዚህ ደረጃ ላይ አል-ራዚ “ከዚያም ሌላ ፍጥረት አድርገን አስገነባነው” የሚለውን ተከታይ አንቀጽ በመጥቀስ በዚህ ነጥብ ላይ አሁን ከሥጋዊ ሂደቶች ባሻገር መተላለፉን፣ በነፍስ መንፋትም ሰው ፈጽሞ ወደተለየ ልኬት ማለፉን ያጽንኦታሉ። ሳይንስ ዝም የሚልበት ነጥብ በትክክል ይህ ነው። ኢምብሪዮሎጂ የህዋሳት ልዩነትን፣ የጂን መገለጫዎችን፣ የአካል ክፍሎች ቀዳሚ ንድፎች መታየትን ሊያስረዳ ይችላል፤ ነገር ግን ለዚያች የሥጋ ቁራጭ ሕይወት የሰጠውን፣ ንቃተ-ህሊና የሰጠውንና “ሰው” ያደረገውን እውነታ ማስረዳት አይችልም። በዚያ ነጥብ ላይ የራእይ ድምጽ ይነሳል፤ ሰውም በእርሱ ውስጥ የተነፋውን መለኮታዊ እስትንፋስ ማንነት ሊረዳ የሚችለው በእምነት፣ በአእምሮና በማስተዋል ሙላት ብቻ ነው።

በሳይንስና በራእይ መካከል፡ የሚደጋገፍ ግንኙነት

ይህ የአል-ራዚ ትርጓሜ በሳይንስና በዲን መካከል ሰው ሰራሽ ግንቦችን የማያስቀምጥ፣ ከዚያም በዘለለ ሁለቱን ከአንድ የእውነት ምንጭ የሚጠጡ ሁለት ወንድሞች አድርጎ የሚመለከት ሥልጣኔ ውጤት ነው። በእርሳቸው መስመሮች ውስጥ አእምሮ በተላልፎ በመጣው እውቀት ብርሃን ውስጥ ይራመዳል፤ ተላልፎ የመጣውም ለአእምሮ ጥያቄዎች መልስ ያመጣል። አል-ራዚ ባዮሎጂያዊ ሂደቶችን ሲገልጹ በፍጹም እንደ አንድ ቀዝቃዛ ካታሎግ አዘጋጅ አይናገሩም፤ በእያንዳንዱ ደረጃ የፈጣሪውን ኃይል፣ ጥበብና ምህረት እንደሚመለከት ዐዋቂ (ዐሪፍ) ነው የሚናገሩት። ይህ ዘይቤ አንባቢውን ወደ ኢሕሳን ማቆሚያ ማለትም አላህን እንደሚያዩት ሆነው በሆነ ንቃተ-ህሊና ወደ ህልውና እንዲመለከቱ ይጋብዛል። ዛሬ ዘመናዊው ሳይንስ ስለ ሰው አፈጣጠር ብዙ ዝርዝሮችን አሳይቷል፡ የዲ.ኤን.ኤ አወቃቀር ተፈትቷል፣ የጂን ካርታዎች ተሠርተዋል፣ የፅንሱ እድገት ሞለኪውላዊ ስልቶችም ተብራርተዋል። ሆኖም እነዚህ ሁሉ ግኝቶች አል-ራዚ ከዘመናት በፊት በራእይ መሪነት ከተናገሯቸው እውነታዎች ባለፈ ነገር አያደርጉም። ይህ ሁኔታ ራእይ በሳይንስ ፊት አቅም ያጣ ትረካ ሳይሆን በተቃራኒው ሳይንስን የሚከብና የሚመራ መሪ መሆኑን ያሳያል። የሰው አእምሮ በማይክሮስኮፕ ሲመለከት ህዋስን ያያል፤ ነገር ግን በዚያ ህዋስ ውስጥ ያለውን መለኮታዊ ፊርማ ሊያነበው የሚችለው በራእይ ብርሃን ብቻ ነው። በአል-ራዚ ትርጓሜ ውስጥ የአእምሮ፣ የማስተዋልና የልባዊ አስተንትኖ ቦታ በትክክል ይህ ነው። እርሳቸው አእምሮን ከሥራ ውጭ አያደርጉም፤ ከዚህም በተቃራኒ አእምሮን ከራእይ ጋር በመሆን ወደ እውነት ጥልቀቶች ያስጠልቁታል። ይህ አብሮነት ሰውን ዛሬ ከሰው ሰራሽ አስተውሎት እርዳታን ከሚሻ ጥልቀት ከሌለው የአእምሮ ግንዛቤ በማዳን ዋናው ነገር በልብ ውስጥ ያለው ብርሃንና በማስተዋል ውስጥ ያለው ጥልቀት መሆኑን ያስተምራል።

የአል-ራዚ ዛሬ ድረስ የሚዘልቅ ቅርስ

የፈክር አል-ዲን አል-ራዚ የአፈጣጠር ትርጓሜ ያለፈው ዘመን ንብረት ብቻ ሳይሆን ለዛሬውና ለነገው ሰው ብርሃን የሚሰጥ መሪ ነው። የዘመናችን ሰው በሳይንስ አስደናቂ እድገት ፊት ብዙ ጊዜ የራእይን ድምጽ ለመስማት ይቸገራል። ሆኖም አል-ራዚ ከዘመናት በፊት እንዳሳዩት ሳይንስ የሚደርስበት እያንዳንዱ አዲስ ግኝት በእውነቱ የራእይን እውነተኛነት የሚያጠናክር ምስክር ነው። የዲ.ኤን.ኤ ድርብ ጠመዝማዛ መዋቅር ሲገኝ ይህ ግኝት ኑጥፋህን “የተነጠረ ጥራት” መሆኑን የሚያውጀውን አንቀጽ በተሻለ እንድንረዳ ምክንያት ሆኗል። የፅንሱ ሶማይት መዋቅሮች በማይክሮስኮፕ ስር ሲታዩ በሙድጋህ ደረጃ ላይ ያለው “የጥርስ ምልክቶች” ምሳሌ በዓይናችን ፊት ተሳለ። ሳይንስ እየገሰገሰ ሲሄድ ራእይ ዝም አይልም፤ ከዚህም በተቃራኒ ሰው ጆሮውን ከዚህ ድምጽ ሳይደፍን አእምሮውንና ልቡን አንድ ላይ አድርጎ እውነትን ሲፈልግ የራእይ ድምጽ የበለጠ እየተጎላ ይሰማል።

ማጠቃለያ፡ የአፈጣጠር ተዓምርን ማንበብ

በማጠቃለያው የፈክር አል-ዲን አል-ራዚ በኑጥፋህ፣ በዐለቃህና በሙድጋህ ደረጃዎች ላይ የሰጡት ትርጓሜ የሳይንስን ወሰንና የራእይን ማብቂያ የሌለው መሪነት የሚያሳየን ዘመን-አልፎ የሚኖር ሀብት ነው። ሰው ከአንዲት የውሃ ጠብታ በሚጀምረው ጉዞው ላይ መለኮታዊ ኃይል ረድፍ በረድፍ የቀረጸው የሥነ-ጥበብ ሥራ ነው። ይህን የሥነ-ጥበብ ሥራ ለማንበብ አእምሮን በራእይ ላይ ማስደገፍ፣ ልብን ማንጻትና ማስተዋልን ማሳል ያስፈልጋል። ምክንያቱም ሳይንስ ዝም በሚልበት ቦታ የሚጀምረው እውነት ሊታወቅ የሚችለው በዚህ ሁለንተናዊ እይታ ብቻ ነው። አል-ራዚ እራሳቸው እንዳመለከቱት የአፈጣጠር ተዓምር እያንዳንዱ ሰው በራሱ ህልውና ውስጥ በየቅጽበቱ ሊመሰክረው የሚችለው ትልቁ ምልክት (አያህ) ነው። በቂው ሰው ጆሮውን ወደ ራእይ ድምጽ፣ ዐይኑን ደግሞ ወደ ልቡ ጥልቀት ማዞር ነው። በእያንዳንዱ የልብ ምት፣ በእያንዳንዱ ትንፋሽ፣ በእያንዳንዱ ህዋስ መታደስ ይህን ተዓምር መመስከር ይቻላል። ሳይንስ ዝም በሚልበት ቦታ የራእይ ድምጽ ያስተጋባል፤ ይህን ድምጽ ለሚሰሙ ጆሮች ምስጋና ይገባቸዋል።